Ozdobny czas barokowy – mimo, że obfitował w piękne formy, był epoką intelektualnego i kulturowego zastoju. Niepokojący stan rzeczy zmieniło pobudzające, rodzące się właśnie Oświecenie.
W tych niezwykle postępowych zmianach - przodowała przede wszystkim Holandia. Niderlandzki wzrost przemysłowy i rozwój handlu - szedł w parze ze swobodą druku. Ustawowy brak kontrreformatorskiej cenzury przyciągał do Holandii najtęższe umysły ówczesnej filozofii, sztuki, nauki i publicystyki, które wszędzie indziej – byłyby prześladowane przez wzgląd na heretyckie i wywrotowe poglądy naukowe i religijne. W kwestii słowa pisanego – rozpowszechnił się też nowy typ wydawniczy, ogólnodostępna i umożliwiająca szybkie czytanie bieżących informacji gazeta. Holandia wspierała także aktywnie rozwój nowych form wydawnictw książkowych. W tym zakresie, na szczególne uznanie zasługują zabiegi rodziny Elzeverów z Lejdy. Przedstawiciele familii stworzyli nowoczesną książkę o niewielkim, ale bardzo dogodnym formacie – o wiele łatwiejszą w kolportażu i tańszą w wydruku. „Elzewiry” opanowały wkrótce rynki europejskie, a rodzinne filie wydawnicze – znaleźć można było w praktycznie każdym, większym mieście Starego Kontynentu.
Wraz z rozwojem potęgi gospodarczo - politycznej budzących się do oświecenia (dosłownie i w przenośni) miast - rosły także wymagania kulturalne ich mieszkańców, którzy zmęczeni intelektualną stagnacją - pragnęli wyjść z epoki kontrreformacyjnego zaciemnienia. Apetyt na wiedzę – a więc i na ciekawe książki – okazał się być tak ogromny, że zasoby miejskich zasobów bibliotecznych nie były w go stanie zaspokoić. Z drugiej strony – bogate biblioteki naukowe udostępniały swoje księgozbiory jedynie elicie intelektualnej. Tym sposobem – do łask powróciły książkowe kolekcje prywatne, mające charakter nie tyle, co zamknięty czy osobisty, ale stowarzyszeniowy. Tym samym – zaczyna się powoli budzić do społecznego życia - pozbawiona kościelnej cenzury, bardzo oświeceniowa i postępowa era bibliotek publicznych, z których pierwsza – otwarta została przy uniwersytecie w Oxford przez angielskiego męża stanu Tomasza Bodleya, już w 1602 roku.
Również w Stanach, w XVII wieku powstaje pierwsza, państwowa biblioteka, umiejscowiona na prestiżowym uniwersytecie w Cambridge. Jej głównym fundatorem jest John Harvard, który na mocy testamentu – przekazał na cel budowy księgozbioru cały swój majątek.
Oczywiście – do zasobów bibliotek dostęp nadal był mocno ograniczony. Jednak to, że na ich półkach pojawiały się coraz liczniej przełomowe książki jeszcze niedawno uznawane za zakazane i heretyckie – stanowiło zapowiedź rewolucyjnych zmian.
